عصر دیپلماسی

جمعه, ۱۵ آذر, ۱۳۹۸
فهرست

میزان موفقیت و شکست نقش‌آفرینان بحران خاورمیانه در سال ۲۰۱۶

عصر دیپلماسی: سال ۲۰۱۶ را باید سالی کاملاً متفاوت برای کشورهای تأثیرگذار در بحران خاورمیانه از جنبه پیروزی یا شکست در تحقق اهداف آنان دانست. کشورهایی که نقش بازیگران متفاوت در بحران‌های خاورمیانه را بازی می‌کنند در این سال به دلایل مختلف نتایج کاملاً متفاوتی را در تحقق اهداف مقطعی و بلندمدت خود کسب کردند که در ادامه یک‌به‌یک موردبررسی قرار خواهند گرفت.

آمریکا

تا یک سال پیش همگان آمریکا را مهم‌ترین بازیگر عرصه تحولات میدانی خاورمیانه می‌دانستند اما در یک سال گذشته دلایل مختلفی موجب کم‌اهمیت شدن نقش ایالات‌متحده در سوریه و عراق شد. از یک‌سو سال ۲۰۱۶ سال پایان ریاست جمهوری اوباما بود و تیم وی ترجیح می‌دادند با کارنامه‌ای باثبات، قدرت به رئیس‌جمهور بعدی تحویل دهند و همین موضوع باعث شد تا این سال کمترین ریسک در سیاست‌های خارجی را برای آمریکا به ثبت برساند. همچنین این سیاست حفظ برجام که مهم‌ترین دستاورد اوباما و دموکرات‌ها نیز محسوب می‌شود را به همراه داشت به همین دلیل تصمیم‌گیری‌های اوباما در این سال شدیداً محافظه‌کارانه و از سر احتیاط بود. شاید همین سیاست نیز موجب شد تا اوباما در تنش به وجود آمده بین ایران و عربستان دخالت نکرد چراکه به دلیل محروم بودن از اهرم‌های فشار بر طرفین این تنش امکان حصول نتیجه مطلوب را بعید می‌دانست و به همین دلیل ترجیح داد با دوری کردن از این تنش حداقل برجام را از گزند مصون بدارد.

همچنین طرح آمریکا در مبارزه با داعش در عراق پس از ورود حشد الشعبی رسماً ناکام ماند و پیروزی ارتش سوریه در حلب در مقابل نیروهای موردحمایت آمریکا در واقع فصل ختامی بود بر شکست سیاست‌های آمریکا در خاورمیانه.

اسرائیل

مقامات اسرائیلی در سال‌های اخیر تلاش کردند از حضور در مرکز توجهات خودداری کرده و با اعمال قدرت از طریق اعمال‌نفوذ بر مقامات آمریکایی به‌عنوان یک قدرت در سایه عمل کنند اما اختلاف‌نظرهای پیش‌آمده بین نتانیاهو و اوباما از یک‌سو و حمایت ضمنی نتانیاهو از ترامپ از سوی دیگر موجب شد که روابط فی‌مابین دچار برخی تنش‌ها شده و در پایان سال ۲۰۱۶ به عدم وتوی قطعنامه ضد اسرائیلی از سوی آمریکا منتهی شود. هرچند بسیاری بر این باورند که با ورود ترامپ به کاخ سفید این قطعنامه به یک کاغذ نمادین تبدیل خواهد شد اما همین اندازه را نیز باید شکستی بزرگ برای سیاست‌های خارجی اسرائیل قلمداد کرد.

بسیاری از کارشناسان بر این عقیده‌اند که اسرائیل پس‌ازاین مجبور خواهد شد به‌منظور بازیابی موقعیت خود با قبول شکست سیاست‌گذاری‌های خود از پناهگاه امن خارج شده و به نقش‌آفرینی در تحولات منطقه بپردازد.

ترکیه

ترکیه در سالی که گذشت تلاش بی‌وقفه‌ای را در جهت رفع عقده‌های خودبزرگ‌بینی و تحقق آرزوی دیرینه احیای امپراتوری عثمانی به کاربست اما هرچه بیشتر تلاش کرد کمتر نتیجه گرفت. کودتای نافرجام ماه جولای زنگ خطر جدی را برای اردوغان به صدا در آورد و قلع‌وقمع‌های سیاسی و پاک‌سازی‌های انجام‌شده پس‌ازآن بیش‌ازپیش اردوغان را در موضع ضعف قرار داد. درگیری‌های همیشگی ترکیه با کردها نیز در این سال وارد مرحله جدی‌تری شد تا آنجا که صدای برخی نهادهای بین‌المللی مبنی بر نسل‌کشی کردها توسط اردوغان بیرون آمد. ترکیه همچنین درنتیجه تبدیل خاک خود به شاهراه ترانزیت نیروهای افراطی به خاک سوریه و عراق با معضل رسوب تروریسم در خاک خود مواجه شد. همین مسئله ترکیه را با بحران شدید امنیتی مواجه ساخته است. بحرانی که در صورت عدم چاره‌اندیشی هرچه سریع‌تر مقامات این کشور، آینده سیاسی ترکیه را با خطر جدی مواجه خواهد ساخت.

ناامیدی کامل ترکیه از ورود به اتحادیه اروپا را باید ازجمله ناکامی‌های بعدی اردوغان به‌حساب آورد. به همین دلیل اردوغان با سردرگمی مفرط خود اول به آمریکا پناه برد اما پس از عدم نتیجه‌گیری و نیز اجتناب آمریکا از تحویل فتح‌الله گولن بار دیگر ترکیه به سمت روسیه و سازمان شانگهای متمایل شد. در مقطعی نیز با موضع‌گیری مقابل روسیه تلاش کرد به ائتلاف با عربستان بسنده کند و پس‌ازآنکه عربستان را نیز غیرقابل‌اعتماد یافت درصدد هم‌پیمانی با مصر و اسرائیل برآمد. در پایان نیز ضمن سرخوردگی از همه جهات بار دیگر به روسیه و ایران متوسل گردید. همین موضوعات اردوغان را به بی‌ثبات‌ترین سیاستمدار حال حاضر خاورمیانه تبدیل کرده است. در این میان شاید باید ترکیه را از خسران‌دیده ترین بازیگران سیاسی سال ۲۰۱۶ خاورمیانه قلمداد کرد.

مصر

هر اندازه ترکیه در اتخاذ تصمیمات خود نسنجیده و ناپخته عمل کرد باید تصمیمات مصر را سنجیده و هوشیارانه قلمداد نمود. مصر در ابتدا تلاش کرد بر اساس روند سنتی خود ضمن همراهی با مواضع ریاض و توسل به ائتلاف عربستان، مصر و ترکیه به اهداف خود دست یابد اما پس‌ازآنکه مواضع ملک سلمان و اردوغان را غیرواقع‌بینانه دید با تغییر موضع سریع و هوشمندانه اهداف خود را در ایفای نقش مستقل و همراهی با مواضع ایران و روسیه دنبال نمود. همچنین مصر از فقدان حضور روسیه در شمال آفریقا استفاده کرده و برگ برنده‌ای برای نزدیک شدن به پوتین ایجاد نمود. همین موضوعات می‌تواند مصر به‌عنوان یکی از بازیگران موفق در عرصه سیاست خارجی در سال ۲۰۱۶ معرفی نماید.

روسیه

در میان همه بازیگران عرصه سیاست خاورمیانه روسیه را باید ازجمله موفق‌ترین‌ها قلمداد نمود. پیروزی ارتش سوریه در حلب تحت حمایت هوایی روسیه، اعمال قدرت در قضیه کریمه و تداوم حضور روسیه، اعمال قدرت در قضایای اتحادیه اروپا و موارد دیگر را باید ازجمله مصادیق این موفقیت دانست. نباید فراموش کرد که روسیه در شروع سال ۲۰۱۶ به دلایل مختلف با مشکلات شدید اقتصادی مواجه بود و بسیاری همین مورد را عاملی برای ضعف روسیه در سوریه قلمداد نمودند اما در ادامه این روند با اصرار روسیه بر مواضع خود در سوریه پیگیری شد، نامزد موردحمایت روسیه در آمریکا انتخاب شد و درنهایت رشد هفده درصدی روبل در برابر دلار حسن ختامی بود بر پیروزی سیاست‌های پوتین در مقابل اوباما. قطعاً این پیروزی‌ها اتفاقی نبوده و باید سیاست‌های زیرکانه پوتین را عامل اصلی آن دانست.

عربستان

اما عربستان؛ غول بی شاخ و دم و عاری از هرگونه جلال و جبروت با دبدبه‌ها و کبکبه ها و ادعاهای پوشالی سیادت و ولایت بر مسلمانان جهان؛

بی‌شک باید عربستان را مجموعه‌دار بی‌رقیب شکست‌ها و سرخوردگی‌های سیاسی سال ۲۰۱۶ دانست.

شکست در سنگ‌اندازی در برجام، فرو رفتن در باتلاق جنگ فرسایشی یمن، روبرو شدن با بحران‌های امنیتی ناشی از جنگ یمن، شکست در تحقق اهداف خود در سوری، از دست دادن برتری نفوذ خود در لبنان، عدم توانایی در همراه کردن حیدر العبادی با خود، از دست دادن مصر به‌عنوان مؤتلف همیشگی خود، از دست دادن جزایر صنافیر و جیزان و تنگه استراتژیک تیران، نزدیک شدن مواضع ایران و آمریکا در جریان برجام؛ و از همه مهم‌تر دور شدن از آمریکا به دلیل تصویب قانون جاستا؛

شاید بتوان گفت عربستان سعودی در یک دهه گذشته با این تعداد شکست مواجه نشده بود و شاید همین موارد است که کارشناسان امر را بر آن داشته است تا سال ۲۰۱۶ را آغاز روند زوال و سقوط آل سعود بنامند.

ایران

تأثیرگذاری و نقش ایران در عرصه سیاست‌گذاری‌های خاورمیانه و بحران ایجاد شده توسط غرب را باید از چند منظر موردبررسی قرار داد اما به دلیل ممانعت از اطاله کلام  تیتر وار بسنده می‌کنیم.

سال ۲۰۱۶ برای ایران با تحقق برجام شروع شد و با مداومت بر مواضع ضد استکباری و ضد تروریستی در سوریه و عراق و نیز پیروزی حلب و نزدیک شدن به فتح موصل ادامه یافت. اتخاذ تدابیر سنجیده و به‌دوراز احساسات موجب شد تا تمامی حربه‌های عربستان سعودی نیز نقش بر آب شده و دود قطع روابط بین دو کشور فقط به چشم آل سعود رود. حمایت ایران از ترکیه در جریان کودتای نافرجام نیز موجبات هوشیار شدن مقامات ترکیه و بهبود روابط را فراهم ساخت.

مسئله دیگری که به‌شدت در این سال سروصدا ایجاد کرد جریان دادن مجوز از سوی ایران به روسیه برای استفاده از پایگاه هوایی نوژه بود. این جریان موجب شد تا ایران به کشوری غیرقابل‌پیش‌بینی و بسیار باتدبیر در میان بازیگران منطقه‌ای شهرت یابد.

با نگاهی منصفانه و به‌دوراز جانب‌داری می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که تحقق اهداف برون‌مرزی ایران در خاورمیانه و دنیا در سال میلادی گذشته مثبت بوده است. پیروزی ارتش سوری در حلب، انتخاب میشل عون در لبنان، عقب راندن داعش در عراق، عدم شکست حوثی‌ها در یمن، بهبود روابط با ترکیه، تقویت همراهی‌ها بین روسیه و ایران، تحقق برجام و موارد بی‌شمار دیگری که در این میان وجود دارد همه اثبات‌کننده این مدعا است.

در این میان باید شکست‌خوردگانی چون عربستان، اسرائیل، ترکیه و آمریکا را تماشاچیان پیروزی‌های استراتژیک ایران، روسیه و مصر در تحقق اهداف سیاست خارجی در سال ۲۰۱۶ دانست.

نویسنده: محمد ابراهیم عروی، کارشناس تحریریه عصر دیپلماسی

دسته بندی:   انتخاب تحریریه, سیاسی

دیدگاه ها